De Profeet ﷺ zou hebben gezegd dat een volk dat zijn bestuur aan een vrouw toevertrouwt nooit succesvol zal zijn. Betekent dit dat vrouwen volgens de islam ongeschikt zijn voor politiek leiderschap? Of ging deze uitspraak uitsluitend over het Perzische rijk, dat destijds op instorten stond?
Vooral wanneer we vrouwelijke leiders in de geschiedenis zien die bekwaam regeerden, naast talloze mannelijke leiders onder wie landen juist ten onder gingen, kan de hadith vragen en zelfs innerlijke verwarring oproepen.
In dit artikel onderzoeken we de authenticiteit, historische aanleiding en verschillende geleerde interpretaties van deze overlevering.
Wat zegt de hadith precies?
Abū Bakrah رضي الله عنه overlevert:
«لَمَّا بَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنَّ أَهْلَ فَارِسَ قَدْ مَلَّكُوا عَلَيْهِمْ بِنْتَ كِسْرَى قَالَ: لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً»
“Toen de Boodschapper van Allah ﷺ vernam dat de Perzen de dochter van Kisrā als vorstin hadden aangesteld, zei hij: ‘Een volk dat zijn gezag aan een vrouw toevertrouwt, zal geen falāḥ bereiken.’”
De overlevering staat in Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, hadith 7099 en wordt door soennitische hadithgeleerden als authentiek beschouwd.
De authenticiteit van de hadith is dus niet het belangrijkste discussiepunt. De discussie gaat vooral over de vraag waarop de uitspraak precies van toepassing is.
De historische aanleiding: een Perzisch rijk in crisis
De Profeet ﷺ sprak deze woorden nadat hij had vernomen dat de Perzen een dochter van Kisrā als vorstin hadden aangesteld.
Het Perzische Sassanidische rijk verkeerde destijds in een ernstige politieke crisis. Binnen de koninklijke familie vonden machtsstrijd, moorden en snelle troonwisselingen plaats. De aanstelling van een vrouwelijke vorst gebeurde dus niet binnen een stabiel en goed functionerend politiek systeem, maar in een rijk dat al ernstig verzwakt was.
De directe aanleiding van de uitspraak was daarom zonder twijfel een concrete historische gebeurtenis in Perzië. Ook een uitleg op IslamQA.org benadrukt dat de overlevering niet zonder haar context aangehaald moet worden.
De vraag blijft echter of de woorden uitsluitend over die situatie gingen of ook een algemene juridische regel bevatten.
De klassieke meerderheidsopvatting
De dominante klassieke opvatting is dat de hadith niet uitsluitend tot het Perzische rijk beperkt blijft.
Klassieke juristen pasten haar voornamelijk toe op al-imāmah al-kubrā: het hoogste en allesomvattende leiderschap over de gehele moslimgemeenschap, zoals het klassieke kalifaat.
De kalief was binnen dat vroegere politieke stelsel niet alleen een president of regeringsleider. Hij droeg tegelijkertijd het hoogste religieuze, militaire, bestuurlijke en rechterlijke gezag. Ook vertegenwoordigde hij in beginsel de gehele islamitische gemeenschap.
Volgens de meerderheid van de klassieke juristen behoorde dit specifieke ambt aan een man te worden toevertrouwd.
Dit betekent echter niet dat vrouwen volgens deze geleerden geen enkele leidinggevende functie mogen vervullen. De discussie over het hoogste kalifale gezag mag niet automatisch worden toegepast op iedere andere vorm van leiderschap.
Vrouwen hebben binnen de islamitische geschiedenis onder meer gefunctioneerd als:
- geleerden en hadithspecialisten;
- docenten en adviseurs;
- ondernemers en beheerders;
- toezichthouders op maatschappelijke aangelegenheden;
- en in sommige gebieden zelfs als vorsten of rechters.
Binnen de Hanafi-school werd een vrouw bovendien geschikt geacht om in bepaalde rechtsgebieden als rechter op te treden.
Een andere uitleg: een voorspelling over Perzië
Andere geleerden begrijpen de hadith voornamelijk als een uitspraak over het Perzische rijk en zijn naderende ondergang.
Volgens deze benadering sprak de Profeet ﷺ geen algemeen verbod uit op iedere vrouwelijke heerser, maar beschreef hij wat er met het door interne strijd verscheurde Perzische rijk zou gebeuren.
Dar al-Ifta Egypte verdedigt deze contextuele interpretatie. Deze instelling wijst erop dat de islamitische geschiedenis verschillende vrouwelijke heersers heeft gekend en dat sommige vroegere geleerden ruimere opvattingen hadden over vrouwen in rechterlijke en politieke functies.
Dar al-Ifta maakt daarnaast onderscheid tussen het klassieke kalifaat en een hedendaagse staat. In een moderne rechtsstaat is het gezag doorgaans verdeeld over:
- de regering;
- het parlement;
- de rechtspraak;
- de grondwet;
- toezichthoudende instellingen;
- en uiteindelijk de bevolking.
Een hedendaagse president beschikt daardoor niet over hetzelfde allesomvattende religieuze en politieke gezag als een klassieke kalief.
Volgens Dar al-Ifta Egypte mag een vrouw daarom een moderne staat leiden wanneer zij bekwaam is en volgens de geldende procedures wordt gekozen of aangesteld.
Er bestaat hierover dus een werkelijk verschil van inzicht onder geleerden. Het is niet correct om slechts één hedendaagse uitleg te presenteren alsof daarover nooit discussie heeft bestaan.
Zegt de hadith dat vrouwen onbekwaam zijn?
Nee. De hadith zegt niet dat iedere vrouw onbekwaam, irrationeel of intellectueel zwakker is.
Evenmin zegt zij:
- dat iedere man geschikt is om te regeren;
- dat een land onder een mannelijke leider altijd succesvol zal zijn;
- dat vrouwen geen besluiten kunnen nemen;
- of dat een vrouw geen verantwoordelijkheid kan dragen.
De vaak gehoorde bewering dat vrouwen “te emotioneel” zouden zijn, vormt niet de tekst van de hadith.
Bovendien is woede eveneens een emotie. Mannen kunnen net zo goed worden beïnvloed door woede, trots, machtsdrang, rivaliteit of impulsiviteit. Het is daarom onverstandig om complexe menselijke eigenschappen tot eenvoudige stereotypen over mannen en vrouwen te reduceren.
Het juridische debat gaat niet over de vraag of een vrouw intelligent of bekwaam kan zijn. Het gaat over de vraag of de hadith een religieuze voorwaarde stelt aan een bepaald soort hoogste gezag.
Maar veel mannelijke leiders hebben toch gefaald?
Dat klopt, maar dit vormt logisch gezien geen directe tegenstelling met de hadith.
De hadith zegt niet: “Ieder volk met een mannelijke leider zal succesvol zijn.” Het succes van een samenleving wordt door veel factoren bepaald, waaronder rechtvaardigheid, deskundigheid, veiligheid, economische omstandigheden, instituties en het gedrag van de bevolking.
Een man kan een slechte leider zijn en een vrouw kan over uitstekende bestuurlijke eigenschappen beschikken. Het mannelijk geslacht is op zichzelf geen garantie voor rechtvaardigheid of bestuurlijk succes.
Allah zegt over verantwoordelijkheid:
﴿إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ﴾
“De beste die u kunt aannemen is degene die sterk en betrouwbaar is.” (Soerat al-Qaṣaṣ, 28:26)
Kracht moet hier niet uitsluitend als lichamelijke kracht worden begrepen. Afhankelijk van de functie omvat zij ook kennis, bekwaamheid, besluitvaardigheid en het vermogen de verantwoordelijkheid te dragen. Daarnaast is betrouwbaarheid onmisbaar.
En succesvolle vrouwelijke leiders dan?
Wie de hadith als een algemene, letterlijke voorspelling over iedere samenleving onder iedere vrouwelijke leider leest, kan moeite ervaren met historische voorbeelden van vrouwen die aantoonbaar goed bestuurden.
Dat verklaart mede waarom sommige geleerden de uitspraak aan haar Perzische context verbinden of haar beperken tot het klassieke kalifale gezag.
Ook de Koran vertelt over de koningin van Sheba. Zij wordt niet afgebeeld als een onbeheerste of onbekwame vrouw. Wanneer zij de brief van de profeet Sulaymān عليه السلام ontvangt, raadpleegt zij eerst haar adviseurs:
﴿قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّىٰ تَشْهَدُونِ﴾
“Zij zei: ‘O vooraanstaanden, adviseer mij over deze zaak. Ik neem geen besluit voordat jullie daarbij aanwezig zijn.’” (Soerat an-Naml, 27:32)
Vervolgens kiest zij niet onmiddellijk voor oorlog, maar onderzoekt zij de situatie zorgvuldig. Uiteindelijk erkent zij de waarheid en onderwerpt zij zich samen met Sulaymān aan Allah.
Het verhaal is niet automatisch een juridisch bewijs dat iedere politieke functie voor een vrouw toegestaan is. Het laat echter wel zien dat de Koran een vrouwelijke heerser niet vanwege haar vrouw-zijn als onbekwaam of irrationeel neerzet.
Mag een moslim twijfels en verwarring hierover voelen?
Een moslim hoeft oprechte vragen niet te onderdrukken.
Er is een belangrijk verschil tussen:
- een authentieke overlevering uit afkeer onmiddellijk verwerpen;
- en oprecht willen begrijpen wat de Profeet ﷺ ermee bedoelde en waarop zijn woorden van toepassing zijn.
Het tweede is geen zonde. Het bestuderen van taal, context, geschiedenis en de uitleg van geleerden behoort juist tot een zorgvuldige omgang met religieuze teksten.
Wanneer er cognitieve dissonantie ontstaat, helpt het om drie zaken uit elkaar te houden:
1. De authenticiteit van de hadith
De overlevering staat in Ṣaḥīḥ al-Bukhārī en wordt als authentiek beschouwd.
2. De interpretatie en reikwijdte
Gaat de hadith over iedere vorm van vrouwelijk leiderschap, alleen over het hoogste kalifale gezag of specifiek over de Perzische situatie? Daarover bestaan verschillende benaderingen.
3. De beoordeling van een concrete leider
Of een individuele man of vrouw goed kan regeren, moet worden beoordeeld op werkelijke kennis, rechtvaardigheid, betrouwbaarheid en bestuurlijke bekwaamheid. Het geslacht alleen vertelt ons niet of iemand deze eigenschappen bezit.
Historische ervaringen en statistieken mogen daarom worden bestudeerd. Zij kunnen bijvoorbeeld algemene menselijke beweringen als “vrouwen zijn altijd emotioneler en daardoor onbekwaam” ter discussie stellen. Zij bepalen echter niet zelfstandig de juridische betekenis van een hadith. Daarvoor zijn ook kennis van het Arabisch, uṣūl al-fiqh, de historische context en de uitleg van geleerden nodig.
Conclusie
De hadith over vrouwelijk leiderschap is authentiek en werd uitgesproken nadat de Perzen de dochter van Kisrā als vorstin hadden aangesteld.
De meerderheid van de klassieke juristen beperkte de uitspraak niet volledig tot Perzië, maar paste haar voornamelijk toe op het hoogste en allesomvattende kalifale gezag. Zij gebruikten de hadith niet als bewijs dat vrouwen helemaal geen verantwoordelijkheid of andere leidinggevende functies kunnen dragen.
Andere geleerden lezen de uitspraak als contextgebonden of maken onderscheid tussen het klassieke kalifaat en het gedeelde gezag van een moderne staat. Op grond daarvan staat Dar al-Ifta Egypte toe dat een bekwame vrouw president of politiek bestuurder wordt.
De hadith leert in geen geval dat iedere man een goede leider is of dat iedere vrouw onbekwaam is. Het falen van mannelijke heersers is dan ook niet vreemd, terwijl de bestuurlijke bekwaamheid van bepaalde vrouwen evenmin ontkend hoeft te worden.
Een moslim mag deze vragen onderzoeken en hoeft waarnemingen uit de geschiedenis niet te onderdrukken. De juiste houding bestaat uit respect voor de authentieke tekst, erkenning van het geleerde meningsverschil en bescheidenheid tegenover onderwerpen waarover deskundige juristen verschillend hebben geoordeeld.
En Allah weet het beste.
Was dit antwoord nuttig voor je?
Dit antwoord is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk advies. Twijfel je over jouw situatie? Stel je eigen vraag →