Zelfvertrouwen, hoogmoed en zelfverachting

De vraag

Waar ligt de grens tussen zelfvertrouwen en hoogmoed? En waarom lijkt overdreven nederigheid soms even schadelijk als hoogmoed?

Twee begrippen halen alles uit de knoop:

• Vertrouwen (thiqa) = het besef een vermogen te hebben, terwijl je het hebt.
• Waan (ghurūr) = het besef een vermogen te hebben, terwijl je het niet hebt.

Vertrouwen is altijd positief. Waan is altijd schadelijk. En ze voelen van binnen precies hetzelfde , dat is het gevaar.

Vier kwadranten

Het vierde vak verrast mensen: weten wat je níet kunt, is een vorm van kennis. Ibn Khaldūn merkte op dat de kennis van de mens omtrent zijn eigen onwetendheid zelf een soort kennis is. Vandaar het advies van Loeqmān aan zijn zoon in de overleveringsliteratuur, en de eenvoudige praktijk van de vromen: zwijgen over wat je niet weet.

Waarop is vertrouwen gebouwd? Op precies twee dingen:

1. Op je verleden , ik heb dit eerder gedaan, dus ik kan het opnieuw.
2. Op gegronde verwachting , ik heb dit nooit gedaan, maar ik heb er goede hoop in.

Dat tweede is legitiem. Iedereen heeft een eerste keer.

Wat de bronnen zeggen

Over hoogmoed

الْكِبْرُ بَطَرُ الْحَقِّ وَغَمْطُ النَّاسِ

“Hoogmoed is het verwerpen van de waarheid en het geringschatten van de mensen.”
(Muslim, nr. 91)

Let op de tweede helft: de mensen niet zien. Hoogmoed is niet in de eerste plaats jezelf te groot maken; het is de ander te klein maken. En die twee zijn dezelfde beweging: dingen bestaan alleen in verhouding. Deze beker is groot naast een boon en klein naast een gebouw. Maak ik mensen tot reuzen, dan word ik een dwerg; maak ik mensen tot dwergen, dan word ik een reus. Beide zijn een vergissing.

De uitweg is de mensen op hun plaats zetten. En die plaats is:

قُلْ أَفَتَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا

“Zeg: dienen jullie naast Allah wat jullie geen schade en geen nut kan brengen?”
(De Koran, 5:76)

Wie voor zichzelf geen schade of nut kan bewerkstelligen, kan dat ook niet voor jou. Toen een man de Profeet ﷺ met grote titels aansprak, wees hij dat af:

السَّيِّدُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى

“De Heer is Allah, de Verhevene.”
(Abū Dāwūd, nr. 4806)

Over zelfverachting

لَا يَحْقِرَنَّ أَحَدُكُمْ نَفْسَهُ

“Laat niemand van jullie zichzelf geringschatten.”
(Ibn Mājah, nr. 4016; ook bij At-Tirmidhī, nr. 2254, in dezelfde betekenis)

In de overlevering wordt daarbij uitgelegd dat iemand zichzelf geringschat door zich een last op te leggen die hij niet kan dragen.

Voorbehoud: over de precieze bewoording en de kracht van de keten van deze aanvulling verschillen de hadithgeleerden. Zij wordt hier als illustratie gebruikt en niet als zelfstandig bewijs.

Het mechanisme erachter is wel volstrekt herkenbaar: je neemt iets aan dat je niet kunt, je faalt, en je concludeert dat je niets waard bent. De oorzaak was niet je waarde; de oorzaak was je maatvoering.

Over gezonde nederigheid

ʿUmar (moge Allah tevreden met hem zijn) klom volgens de overleveringsliteratuur op de kansel en vertelde de gemeenschap dat hij vroeger schapen hoedde en handelde, en dat hij een gewoon mens was. Toen men vroeg waarom hij hen daarvoor bijeen had geroepen, zei hij dat zijn ziel hem had ingefluisterd dat hij de leider der gelovigen was , en dat hij daarom eraan herinnerd wilde worden dat hij “kleine ʿUmar” was.

Voorbehoud: historische overlevering; als illustratie gebruikt.

Dat is nederigheid zoals de traditie haar bedoelt: een correctie op je eigen ziel, niet een vernietiging ervan. Nederigheid reinigt; zelfverachting vermorzelt. De eerste is voorgeschreven, de tweede niet.

Twee valkuilen bij vertrouwen

Onwetendheid voelt vaak als vertrouwen

Vraag in een klas op de basisschool wie de ochtendopening wil doen: alle handen gaan omhoog. Ze weten niet wat het is. Dat is geen vertrouwen, dat is onbekendheid met de opdracht. En dus zakt het zelfbeeld hard in bij de eerste echte ervaring.

Dat is niet erg. Wie daarna bijleert en het opnieuw doet, krijgt vertrouwen dat ergens op rust. Wie in de bodem blijft liggen, verwart één ervaring met een oordeel over zijn persoon.

De Arabieren zeiden: niemand dringt zich aan de kansel op behalve de bekwame (fāʾiq) of de dwaas (māʾiq) , de eerste omdat hij het kan, de tweede omdat hij niet weet wat hem wacht.

Deze uitspraak is een klassiek Arabisch spreekwoord, geen hadith.

Kennis maakt aarzelend, en dat mag niet doorslaan

Hoe meer iemand weet, hoe langer het overzicht dat hij ziet, en hoe meer hij aarzelt. Dat is niet dom; dat is zicht. Maar er is een grens, en de Arabieren markeerden die scherp: angst vóór de ervaring is onvermogen. Wie nooit begint omdat het misschien niet lukt, heeft niet voorzichtigheid maar verlamming.

De eerste keer is bij iedereen slecht. Je eerste rijles, je eerste les, je eerste werkdag, je eerste kennismakingsgesprek. Op dat moment voelt het als leven of dood; later vertel je het als anekdote. Wie iets nieuws begint, moet een slechte eerste uitvoering aanvaarden.

Hoe je zelfverachting behandelt: lof en opbouw

Twee handgrepen, in deze orde:

1. Ath-thanāʾ , de lof: kijk in het hele archief

Ons zelfoordeel is selectief. Je gaat je eigen geheugen binnen als een opslagruimte met een zaklamp: er staan rommelige dingen en er staan nette dingen. Wie de lamp alleen op de rommel richt, concludeert dat de hele opslag rommel is. Wie hem alleen op het nette richt, vergist zich even hard. Bewustzijn is het aanzetten van het grote licht.

Praktisch: schrijf op wat je hebt afgemaakt. Niet wat je voelt, wat je hebt gedaan. Bij een belediging of pesterij is dit lijstje je verweer , niet naar de ander, naar jezelf.

2. Al-bināʾ , de opbouw: begin klein

Grote plannen geven een kick en gaan snel dood. Kleine afgeronde daden geven twee dingen die grote plannen niet geven: bewijs en motivatie. Een kind weet niet wat het waard is en leest het af van onze ogen; een volwassene hoort de kritiek ook, maar heeft een tegoed waarmee hij zijn oren kan sluiten.

Want de monden van mensen sluiten kun je niet. Allah zegt tot Zijn Profeet ﷺ:

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ

“En Wij weten dat jouw hart benauwd wordt door wat zij zeggen.”
(De Koran, 15:97)

Zelfs bij hem drong het door. Het is dus geen zwakte dat het bij jou binnenkomt. Mensen hebben zich zelfs over hun Schepper misdragen , Hij die hun leven geeft en voorziet. Verwacht dus niet dat jij ervan vrijgesteld bent.

Kort samengevat

1. Vertrouwen = besef + vermogen. Waan = besef zonder vermogen.
2. Zelfverachting = vermogen zonder besef. Weten wat je niet kunt = wijsheid.
3. Hoogmoed is vooral: de ander niet meer zien (Muslim, nr. 91).
4. Zet mensen op hun plaats: zij bezitten voor jou geen schade en geen nut.
5. Nederigheid reinigt; zelfverachting vermorzelt. Alleen de eerste is soenna.
6. Behandel je zelfbeeld met lof (het volledige archief) en opbouw (kleine daden).

Doeʿāʾ

اللَّهُمَّ لَا تَجْعَلْنِي مُعْجَبًا بِنَفْسِي وَلَا مُحْتَقِرًا لَهَا، وَأَرِنِي قَدْرِي كَمَا هُوَ عِنْدَكَ

“O Allah, maak mij niet zelfvoldaan en niet zelfverachtend, en laat mij mijn werkelijke waarde bij U zien.”

Verantwoording en voorbehoud

• Koran: 5:76, 15:97.
• Hadith: Muslim nr. 91 (hoogmoed); Abū Dāwūd nr. 4806 (as-sayyid); Ibn Mājah nr. 4016 (zichzelf niet geringschatten).
• Over de aanvulling bij Ibn Mājah nr. 4016 verschillen de geleerden; dit is in de tekst gemarkeerd.
• Het verhaal van ʿUmar en het spreekwoord over fāʾiq en māʾiq zijn uitdrukkelijk niet als hadith gepresenteerd.

Dit antwoord is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk advies. Twijfel je over jouw situatie? Stel je eigen vraag →